عنکبوتیان در تارهای توهم

عنکبوتیان در تارهای توهم

نگاهی نو به آیات مرتبط سوره عنکبوت و منافقون با محوریت شناخت جریان نفاق، دیدگاهها و دکترینها

دشمن شناسی- 1
قسمت اول : بررسی «دکترین توهم توطئه» از دیدگاه قرآن

هشدارهای خداوند در قرآن به شکل ویژه معطوف به اصلی ترین خطرات در کمین انسان است. هشدار در مورد شیطان، هشدار در مورد غفلت و این بار در آیات سوره مبارکه منافقون هشداری جدی به پیامبر در حوزه دشمنان بیرونی؛ منافقان. در این مجال و اگر خداوند خواست در فرصتهای بعدی، به بررسی ویژگی ها، روشها و دکترین های دشمنی خواهیم پرداخت که به نظر می رسد با توجه به تاکید خداوند یکی از اصلی ترین دشمنان بیرونی محسوب می شود. در مورد منافقین آیات بسیاری در جای جای کلام خداوند آمده است اما سوره منافقون سوره ایست که به شکل ویژه به این گروه از دشمنان اختصاص دارد لذا برای شروع مبحث دشمن شناسی ابتدا به این سوره نگاهی می اندازیم و سپس از آنجا که در سوره عنکبوت نیز به این گروه اشاره شاخصی شده است و در مثالی قابل تامل به عنکبوت اشاره شده است به منظور بازگشایی بیشتر به این مثال الهی نظری می اندازیم. در این مقاله و قسمت بعدی آن با 3 روش تفسیر عبارات و کلمات، بازگشایی تمثیل و مقایسه تطبیقی با مصداق عینی(در قسمت دوم)، سعی در تفکری پویا در آیات قرآن خواهیم داشت.

نشانه شناسی جریان نفاق
چون منافقان نزد تو آمدند، گفتند ما گواهی می دهیم که تو رسول خدایی! خدا می داند که تو رسول اویی، و خدا گواهی می دهد که منافقان دروغگو هستند (1) قسم های دروغ خود را سپر جان خویش قرار دادند تا بدینوسیله راه خدا را ببندند. آنها کار بسیار بد و ناشایستی می کنند (2)برای آن که انها پس از ایمان آوردن باز کافر شدند، بدین جهت بر دل هایشان مهر نهاده شد تا به درک درستی نرسند (3) چون منافقان را مشاهده کنی کالبد جسمانی آنان تو را به شگفت آورد، و اگر سخن گویند به سخن هاشان گوش فرا دهی، گویی که چوبهای خشک بر دیوارند و هر صدایی را بر زیان خود پندارند. اینان دشمنان تو هستند از ایشان برحذر باش، خدایشان بکشد چگونه از حق بازمی گردند(4) [ منافقون]
و از مردم كسانى هستند كه مى‏گويند: «به خدا ايمان آورده‏ايم!» اما هنگامى كه در راه خدا شكنجه و آزار مى‏بينند، آزار مردم را همچون عذاب الهى مى‏شمارند (و از آن سخت وحشت مى‏كنند); ولى هنگامى كه پيروزى از سوى پروردگارت (براى شما) بيايد، مى‏گويند: «ما هم با شما بوديم (و در اين پيروزى شريكيم)»!! آيا خداوند به آنچه در سينه‏هاى جهانيان است آگاه‏تر نيست؟! (10) مسلما خداوند مؤمنان را مى‏شناسد، و به يقين منافقان را (نيز) مى‏شناسد. (11) [عنکبوت]
با توجه به تاکید بر پنهان نگاه داشتن عقاید اصلی که یکی از ویژگی های انفکاک ناپذیر منافقان است بررسی موشکافانه ویژگی ها ضروری به نظر میرسد. از سویی دیگر وارد کردن اتهام نفاق بر دیگران نیازمند دلایل بسیار محکم می باشد لذا نشانه شناسی این دسته می تواند یکی از پایه های دشمن شناسی محسوب شود. در آیات ابتدایی سوره منافقون و عنکبوت به نشانه های رفتاری و عملکردی این دسته اشارات روشنی شده است.
خداوند از آنان به عنوان جمعی یاد می کند که :
به ظاهر تو را تایید می کنند و بر این امر شهادت می دهند
سوگند دروغ می خورند و آن را سپر حفظ جان (و منافع) خود قرار می دهند
راه خدا را می بندند، آن هم به وسیله سوگند به نام او
ایمان آورده اند و بعد از آن کافر شدند (حجت بر آنان تمام شده است)
مهر خورده اند و دیگر راهی برای درک حقیقت ندارند
ظاهر آنان (شاید از حیث قدرت و در دست داشتن ابزار) تو را متعجب می کند اما آن هنگام که با سخن گفتن خود را آشکار می کنند شبیه چوبهای خشک در دیوارند
هر صدایی را به زیان خود می پندارند
تا هنگام مصلحت با شما می مانند و در سختی رهایتان می کنند
این ها همه در سینه هایشان پنهان است

نفاق و دو رویی در ظاهر و باطن یکی از ویژگی های کلیدی منافق است. در ظاهر دوست و در باطن دشمن، گرگ در لباس میش و حتی چوپان و امروز با تو و فردا علیه تو، عنصری جدانشدنی از شخصیت و هویت فرد منافق است. به دلیل همین ویژگی، دشمن شناسی این دسته به سادگی امکان پذیر نمی باشد. او در مقابل تو شمشیر نمی کشد بلکه باید منتظر خنجری باشی که از پشت سر و با استفاده از غفلت و فریب تو بر تو وارد می کند. شاید روزی که دستش رو می شود آشکارا در مقابلت بایستد اما تا قبل از آن همه خدعه ها، نیرنگها و فریبها را به کار می برد تا مانع کنار رفتن پرده هایی شود که او خود وخواسته هایش را پشت آن مخفی کرده است. پس منافق پر فریب است و جریان نفاق عمدتا و حداقل تا زمانی معلوم در « پشت پرده».
منفعت طلبی به هر قیمت و از هر راهی ویژگی دیگر منافق ذکر شده است. در این بخش خداوند به صراحت به این موضوع می پردازد که منافق برای حفظ منافع خود به بالاترین و مقدس ترین نقاط اعتقادی تو متوسل می شود تا از ان طریق خود و منافعش را از گزند محفوظ بدارد. در این راه او به سادگی و مکررا به سوگند دروغ پناه می برد و از غیرت تو بر کلام و نام خدا سواستفاده می کند. این سواستفاده در واقع ابزاری است برای بستن راه خدا.
زیرا که اگر راه خدا باز بماند نور حقیقت پرده های باطل را می درد و آنچه در پشت آن پنهان است را آشکار می کند بنابراین ویژگی دیگر منافق آن است که با توسل به هر وسیله ای حتی کلام خدا از آشکاری خدا و حقایق الهی جلوگیری می کند.
نادانی و حماقت و عدم امکان درک و فهم، نشانه دیگری است که موکدا ذکر شده است. اینکه انان مهر خورده اند و لذا دیگر امکان درک درست و فهم و پذیرش حقیقت را ندارند و این صفتی است که بارها در موضوع منافقان به آن اشاره شده است. این موضوع تا آنجا پیش می رود که خداوند به پیامبر می فرماید چه آنان را نصیحت کنی و چه اندرز ندهی تفاوتی به حالشان ندارد و در واقع با این راهنمایی نشان می دهد که راه گفتگو و سعی در بازگرداندن انان به راه درست، روشی بیهوده خواهد بود چرا که آنان اگاهانه مسیر باطل را می پیمایند.
در بخش بعدی خداوند به این مطلب اشاره می کند که ظاهر آنان تو را متعجب می کند. از یک نگاه شاید بتوان این طور برداشت کرد که ممکن است ظاهر منافق یعنی ابزار و قدرت ظاهری که در اختیار دارد بسیار قوی جلوه کند اما این تنها جلوه ای ظاهری است چرا که اگر به خوبی بشناسیشان مانند چوبهای خشک در دیوارند. چوب خشک شاید در ظاهر بزرگ و قوی جلوه کند اما در واقع چوبی مرده است که به سادگی در برابر تبر حقیقت تکه تکه خواهد شد.

توهم توطئه؛ توطئه توهم
در بخش بعدی خداوند با عبارتی بسیار ساده اما جالب توجه به ویژگی از منافق اشاره می کند که در آیات و سوره های دیگر کمتر به آن پرداخته است. خدواند می فرماید« و هر صدایی را بر زیان خود پندارند.». این ویژگی در واقع توضیحی است ساده برای یکی از دکترین های مطرح امروز در دنیای سیاست : «دکترین توهم توطئه».
در یکی از تعاریف در مورد این دکترین آمده است که «تئوری توطئه یا تفکر مبتنی بر توطئه باوری به پارادیمی از تجزیه و تحلیل وقایع اطلاق می شود که در فرایند آن وقایع و حوادث مختلف به روش ذهنی و اساسا بر مبنای پنداری غالبا موهوم به یک عامل و علت عمده تجزیه و تحلیل می شود و به عوامل دیگر در وقوع رخداد ها توجه نمی شود. دیدگاه سیاسی این تئوری بیان می دارد که ارائه دهنگان تحلیل های مبتی بر توطئه باوری به طور آگاهانه و عمدی و البته با ایجاد دشمنی فرضی و تبلیغات گسترده از این ابزار برای رسیدن به مقاصد و اهداف سیاسی خود استفاده می کنند و با مقصر جلوه دادن آن در ارتباط با حوادث و مشکلات و ارائه انواع تفسیر ها مبتنی بر دسیسه ها و توطئه های دشمنان سعی می کنند در جامعه همبستگی (کاذب) سیاسی و اجتماعی (به سود منافع و مقاصد خود) ایجاد کنند یا برای سرپوش گذاشتن به مشکلات (و اشتباهات) خویش اذهان را به سوی دیگران منحرف سازند.»
عبارت «و هر صدایی را بر زیان خود پندارند» علاوه بر معرفی و طرح یکی از دکترینهای جریان نفاق، در ریشه یابی این نوع نگاه و به تبع ان دریافت شناختی عمیق تر و لایه ای تر از منافقان به کار می اید. در تضاد با عبارت قبلی که به ظاهر قدرتمند انان اشاره دارد در این عبارت تصریح می شود که منافقان بسیار ترسو هستند و با وجود در اختیار داشتن ابزار قدرت از هر صدایی می ترسند و از انجا که در تارهای عنکبوتی توهمی مرگ آور گرفتارند (و البته خود به تولید و گسترش ان می پردازند) هر صدایی آنان را به وحشت می اندازد و هر حرکت و حضوری را علیه خود تصور می کنند. در دکترین توهم توطئه به این موضوع نیز اشاره شد که معتقدان به این تئوری برای به مقصود رسیدن دیگران را نیز با ابزاری چون تحلیل های جهت دار و تبلیغات دروغین و وسیع با توهم خود همراه کرده و در این همراهی به القا تفکرات تاریک و اباطیل توهمی خود می پردازند.
اساسا چه از منظر مدرن امروز ان را توهم توطئه بنامیم چه با عبارت ساده کلام خداوند مطلب را بررسی کنیم در هر حال به یک ریشه مشترک خواهیم رسید. ریشه ای که سایر ویژگی ها و صفات منافق نیز از آن سرچشمه می گیرد: « ترسی عمیق از حضور و آشکاری حق». این ترس عمیق که خود ناشی از وقوف منافق بر بیراهه رفتن و خطا کردن است باعث سایر رفتارهای او شامل استفاده ابزاری از نام خداوند، دو رویی،جعل و تحریف و بدعت، بستن راههای آشکاری حقیقت و جهل و نادانی ابدی است.
در ادامه و به منظور بازگشایی و فهم بیشتر به سراغ مثالی می رویم که خداوند برای این دسته اورده است. او انان در دسته ای از حشرات با عنوان «عنکبوتیان» جای داده است.


عنکبوتیان سست بنیان[1]
مثل كسانى كه غير از خدا را اولياى خود برگزيدند، مثل عنكبوت است كه خانه‏اى براى خود انتخاب كرده؛ در حالى كه سست‏ترين خانه‏ها خانه عنكبوت است اگر مى‏دانستند! (41) [عنکبوت]
بررسی ویژگیهای عنکبوت و البته به شکل ویژه خانه عنکبوت در این تمثیل الهی ابعاد و زوایای دیگری از ویژگی های منافقان را باز کرده و در مواردی نیز ویژگی های قبلی را از زاویه ای جدید طرح می کند. در بررسی ریخت شناسی عنکبوت ویژگی های منحصر به فردی وجود دارد که قابل انطباق با صفات ذکر شده برای منافقان است. عنکبوتیان با وجود داشتن 8 چشم از بینایی ضعیفی برخوردارند و بسیار نزدیک بین هستند. با وجود داشتن 8 دست و پا اما بی دست و پایی و ضعف در حرکت، آنان را به تارهایی که می تنند وابسته کرده است. علاوه بر این ظاهر عنکبوتیان، رنگ و کرکهای روی بدن و ساختار دهان، هیبتی ترسناک به این حشره داده است.این ویژگی ها یاداور همان عبارتیست که درباره ظاهر متعجب کننده منافق در سوره منافقون ذکر شده بود.
در مقاله دکتر صلاح رشید به نکات جالب توجه دیگری در مورد عنکبوت و دلیل طرح این مثال اشاره شده است. او در این مقاله می گوید : «در مورد آيه 41 سوره عنکبوت "ان اوهن البيوت لبيت العنکبوت" تامل و توقف کردم و سپس به کتاب هاي تفسير مراجعه نمودم. همه اين تفاسير بر اين موضوع اتفاق داشتند که مقصود از " بيت العنکبوت" در اين آيه، همان بيت مادي يعني "خانه" است که عنکبوت به عنوان محل سکونت خود انتخاب مي کند. در تفسيرها اين خانه را ضعیف و سست توصیف کرده اند اما علوم جديد ثابت کرده اند که تارها - بافته هاي- عنکبوت از قويترين بافته هاي طبيعي است و سختي آن از سختي آهن محکم، محکم تر است. تا آنجا که به نام "آهن حيواني" خوانده مي شود. خانه عنکبوت از قويترين خانه هاست که از ناحيه استحکام بافت آن مشهور است؛ از اين رو مي تواند در برابر بادهاي شديد مقاومت کند و در تارهاي خود شکارهاي عنکبوت را نگهداري نمايد به طوري که نمي توانند از آن جدا شوند.» نویسنده در این جا در صدد بازگشایی این تناقض ظاهری برمی آید و با بررسی بیشتر می کوشد معنایی عمیق تر از آیه را در یابد.
او در ادامه به بررسی لغوی کلمات می پردازد و در می یابد که واژه "اولياء" و معناي ولايت در کتب لغت عربي گويا ولايت به تدبر و قدرت و انجام کار اشاره دارد و معناي واژه "بيت" در کتب لغت عربي، به همسر مرد و خانواده اش گفته مي شود. سپس نتايج پژوهش هاي علمي در مورد عنکبوت را مطرح می کند و طبق یافته های علمی به این موضوع می رسد که « شبکه اي که عنکبوت ايجاد مي کند قدرتي دارد که ممکن است بتواند زنبور عسل را- که حجم آن چند برابر عنکبوت است- بدون اين که آن شبکه تحت تاثير قرار گيرد يا پاره شود، متوقف کند، در حالي که آن زنبور سرعتي حدود 32 کيلومتر در ساعت دارد. یک شرکت اقدام به توليد تارهاي عنکبوت کرده است تا از آنها نخ هاي پزشکي و طناب هايي براي صيد ماهي ها و لباس ضد گلوله بسازد. ساکنان جزاير "سلمون" نيز در قديم به ساخت تورهاي ماهيگيري از نخ هاي عنکبوت مي پرداختند.بدين ترتيب روشن است که "بيت عنکبوت"- به معناي خانه عنکبوت- از قويترين مخلوقات مشهور است. اگر قويترين آنها نباشد.»
به نظر می رسد از نگاهی می توان با این مقایسه به این نتیجه رسید که ابزار در دست منافقان نیز می تواند از قوی ترین ابزارها باشد اما برای عنکبوتیان تنها امکان به دام انداختن حشرات توسط این دامها وجود دارد و مسلم است که آنها هرگز یارا و توان اسیر کردن پرندگان را نخواهند داشت. از نگاهی دیگر شاید بتوان گفت از آنجا که منافقان از کلام خدا و سوگند به آن استفاده می کنند بنابراین قوی ترین و محکم ترین ابزار را به خیال خود در دست دارند. اما در ادامه مطالب جالب دیگری در مورد حقايق علمي در مورد زندگي عنکبوت ها و روابط اجتماعي آنها در مقاله مذکور ذکر می شود: «عنکبوت ها، گروهي هستند که در جهان بيش از سي هزار نوع آنها وجود دارد و در حجم و شکل و روش زندگي متفاوت هستند؛ روش زندگي فردي همراه دشمني با يکديگر در آنها غالب است و انواع اندکي از آنها يافت مي شوند که به صورت دسته جمعي زندگي مي کنند.جثه عنکبوت هاي ماده از نرها بزرگتر است: غالباً فقط در هنگام ازدواج همديگر را ملاقات مي کنند و عنکبوت نر قبل از عروسي، اقدام به رقص ها و حالات مشخصي در برابر عنکبوت ماده مي نمايد که مقصودش جلوگيري از غريزه دشمني عنکبوت ماده است. هنگامي که آميزش آنها تمام مي شود، عنکبوت نرغالباً در لانه باقي مي ماند و اقدام به پنهان شدن از عنکبوت ماده مي کند، چرا که مي ترسد او را بکشد. کشتن عنکبوت نر بعد از تمام شدن آميزش جنسي، در بين بسياري از عنکبوت ها اتفاق مي افتد؛ مشهورترين اين عنکبوت ها "بيوه سياه" است. در برخي از انواع آنها، عنکبوت ماده، عنکبوت نر را رها مي کند تا هنگامي که فرزندان از تخم خارج مي شوند، اقدام به قتل او کنند و او را بخورند. در انواع ديگري از عنکبوت، مادر، اقدام به تغذيه فرزندان کوچکش مي کند تا اين که بزرگ مي شوند و مادرشان را مي کشند و مي خورند. از اين مطالب روشن مي شود که نظام اجتماعي و روابط خانوادگي عنکبوت، بر اساس مصالح موقت است، به طوري که هر گاه اين مصالح تمام مي شود، دشمن همديگر مي شوند و برخي، برخي ديگر را مي کشند.اين دشمني شديد فقط بعد از اتمام مصلحت ها جلوه گر مي شود و روابط سست و ضعيف بين افراد خانواده عنکبوت آن را سست ترين خانواده ها در ميان آفريده شدگان مشهور قرار مي دهد.»
نویسنده در ادامه به تفسیر واژه اولیا می پردازد و می نویسد:« برخي مفسران برآنند که منظور از "اولياء" در اينجا بت هاي ساختگي و بت هاي پليد هستند. ولي با مراجعه به مواردي که واژه "اولياء" در قرآن آمده است در مي يابيم که آيات قرآن در بيست مورد از سي و سه مورد، تصريح کرده که آن اولياء، از زندگان (مثل کافران و...) هستند و هيچ آيه اي از آيات قرآن کريم تصريح نکرده که "اولياء" از بت هاي ساختگي و بت هاي پليد باشند و اين مطلب همسويي معناي "ولايت" است. همانطور که در لغت عرب وارد شده بود، معناي "ولايت" ياري است که اشاره به تدبر، قدرت و انجام کار دارد و "ولي" همان دوستدار، دوست و ياور است و اين کارها و تصرفات از جمادات صادر نمي شود. از طرفي، جهت شباهت، در مثالي که در قرآن زده شده است، به طور جدي واضح مي شود، چون کساني که غير از خدا را دوستان و ياوران خود انتخاب مي کنند فقط براي انجام مصلحت هاي دنيوي است که به چنين انتخابي دست مي زنند و هنگامي که اين مصلحت ها تحقق يافت، يا در دنيا و يا در آخرت دشمن يکديگر مي شوند. همانطور که بيان کرديم، اين روابط موقت و مصالح آني بر عنکبوت و خانواده او منطبق است. از طرف ديگر، بين کساني که غير از خدا را دوستان و ياوران خود انتخاب مي کنند و بين عنکبوت و بيت او (= مسکن او) تفاوت بسيار مي يابيم. از اين جهت که رابطه بين کساني که غير خدا را دوست و ياور مي گيرند رابطه بين زندگان است و آن رابطه محبت و دوستي و ياري گري است و اين مطلب بدان سبب است که معناي "ولايت" (در اولياء) تحقق يابد. اما روابط بين عنکبوت و خانه مادي او (مسکن) رابطه بين موجود زنده و جماد (موجود غير زنده) است؛ پس در اينجا معناي "ولايت" به معني دوستي و ياري گري تحقق نمي يابد، چون جمادات، نيروي تدبر، اعمال قدرت و انجام کار ندارند. در اين آيه يکي از موارد اعجاز علمي قرآن جلوه گر مي شود؛ اين حقايق- از خانواده و حيات عنکبوت ها- جديداً کشف شده که خانواده عنکبوت سست ترين خانواده هاست و قرآن کريم بيش از هزار سال قبل از اکتشاف آن- توسط بشر- به اين حقيقت اشاره کرده است.»
با بررسی بیشتر این مثال زنده ویژگی ها، روشها و نحوه عملکرد منافقین بیش از پیش آشکار می شود و نشانه ها و دلایل محمکتری برای شناسایی این دشمن در اختیار قرار می گیرد. ویژگی های دیگری چون تار تنیدن و طعمه را در تار پیچیدن که مصداق بارز در دام توهم انداختن و اسیر کردن طعمه است و زهر دار بودن که باعث خواب و سپس مرگ طعمه می شود، ایزوله و پنهان بودن و ویژگی همنوع خواری، همگی نمونه هایی است که می توان مصادیق آن را در عملکرد منافقانه برخی جریانها بازیابی نمود.

س. یوسفی (محقق و پژوهشگر)

[1] در بررسی این موضوع از مقاله ای به قلم دکتر صلاح رشید استفاده شده است. مقاله مذکور حاوي نکات تازه اي درباره آيات 41-43 سوره عنکبوت است. نویسنده این مقاله مثال عنکبوت را مورد بررسي تفسيري و علمي قرار داده و تفسير تازه اي از آن را ارائه مي کند. مترجم اين مقاله دکتر محمد علي رضايي اصفهاني، عضو هيئت علمي مرکز جهاني علوم اسلامي و پژوشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي و نيز رئيس هيئت مديره انجمن علمي قرآن پژوهي و مدرس حوزه و دانشگاه است.